Altın ve dövize endeksli borç sözleşmeleri, son yıllarda dosyalarımıza iki farklı koldan geliyor: Bir yanda ticari hayatta hammadde veya ithalat finansmanı için düzenlenen senetli ilişkiler, diğer yanda bireysel yatırımcının birikimini koruma amacıyla kurduğu ancak ödeme günü geldiğinde tarafların karşı karşıya kaldığı adi borç ilişkileri. Büromuzda bu tür dosyaları açarken ilk baktığımız şey, sözleşmenin kurulduğu tarih ile ödeme/uyarlama talebinin doğduğu tarih arasındaki makas oluyor. Zira uyarlama davasının kaderi, neredeyse tamamen bu iki tarih arasındaki kur hareketinin "öngörülemez" sayılıp sayılmamasına bağlı. Uygulamada, müvekkillerin çoğu bu davayı bir "kur farkı tahsilatı" sanıyor; oysa hukuken yaptığımız iş, sözleşmeye müdahale talebi. Bu ayrımı baştan netleştirmediğimizde, dosya daha ilk dilekçede yanlış kulvara giriyor.

Uyarlama mı, Kur Farkı Alacağı mı: İlk Ayrımı Yanlış Kuran Müvekkil Profili

Dosyaların önemli bir kısmında müvekkil, "borçlu altın/döviz olarak ödemeyi kabul etti, şimdi TL olarak ödemek istiyor" diyerek geliyor ve doğrudan uyarlama istiyor. Ancak sözleşmede ödeme yükümlülüğü gerçekten altın veya döviz cinsinden mi, yoksa TL borcun ödeme günündeki kur üzerinden hesaplanacağı mı kararlaştırılmış, bu ikisi tamamen farklı sonuç doğuruyor. İlkinde ifa konusu doğrudan yabancı para/altın olduğundan öncelikle sözleşmenin geçerliliği ve Türk Parası Kıymetini Koruma mevzuatına aykırılık tartışması açılıyor. İkincisinde ise aslında bir endeksleme kaydı var ve uyarlama talebinin dayanağı ağırlıklı olarak aşırı ifa güçlüğü oluyor.

Pratikte en sık yaptığımız iş, sözleşme metnini kelime kelime okuyup "ödeme yeri, ödeme aracı, kur belirleme yöntemi" üçlüsünü ayrıştırmak. Örneğin "ödeme günündeki Merkez Bankası efektif satış kuru" ifadesi ile "ödeme, sözleşme tarihindeki gram altın karşılığı TL olarak yapılır" ifadesi, dava stratejisini baştan değiştiriyor. Birinci ifadede borç TL borcudur; ikincisinde ise borcun miktarı altın üzerinden belirlenen bir borçtur. Bu ayrımı yapmadan uyarlama talebi açan meslektaşlarımızın dosyalarında, mahkemenin ilk celsede "önce borcun niteliği belirlensin" ara kararı verdiğini sık görüyoruz; bu da aylarca zaman kaybı demek.

Aşırı İfa Güçlüğü Argümanını Somutlaştırmadan Açılan Davalar

Uyarlama davasının belkemiği, öngörülemezlik eşiğinin aşıldığının ispatı. Dosyalarda en çok zorlandığımız nokta, müvekkilin "kur zaten belliydi, herkes biliyordu" savunmasıyla karşılaşması. Bu savunmaya karşı soyut enflasyon verileri sunmak yetmiyor. Büromuzda izlediğimiz yöntem, sözleşmenin kurulduğu tarihteki ekonomik koşulları, tarafların basiretli tacir olup olmadığını ve sözleşmenin süresini birlikte değerlendirmek. Zira basiretli bir tacirin, uzun vadeli bir ticari ilişkide kur riskini tamamen karşı tarafa yükleyen bir kurguya razı olması, öngörülemezlik argümanını zayıflatıyor.

Uygulamada tipik hatalardan biri, uyarlama talebini doğrudan "borcun tamamen silinmesi" gibi kurgulamak. Oysa mahkeme pratiğinde uyarlama, borcun tamamen ortadan kaldırılması değil, edimler arasındaki dengenin yeniden kurulması anlamına geliyor. Dosyalarımızda bu nedenle talebi, "borcun belirli bir oranda ve belirli bir vadeye yayılarak ifası" şeklinde kurgulamayı tercih ediyoruz. Bu yaklaşım, hem hakimin somut çözüm üretmesini kolaylaştırıyor hem de kararın infaz edilebilirliğini artırıyor.

Bilirkişi Raporuna İtirazda Geç Kalınan Dosyalar

Altın ve dövize endeksli borçlarda uyarlama davasının teknik kalbi bilirkişi raporu. Büromuzda bu tür dosyalarda en sık yakalandığımız nokta, raporun "kur farkı hesabı" ile "uyarlama oranı"nı birbirine karıştırması. İyi bir raporda; sözleşme tarihi, ifa tarihi, kur gelişimi ve tarafların edim dengesi ayrı ayrı gösterilir. Kötü bir raporda ise sadece iki tarih arasındaki kur farkı yazılıp "bu oranda uyarlama gerekir" denir. Bu tür raporlara itiraz süresini kaçırdığımızda, dosya temyiz aşamasında ciddi risk alıyor. Bu nedenle rapor tebliğinden itibaren itiraz süresini takvimimize ayrı bir alarm olarak işliyoruz.

Bir diğer pratik sorun, dava açılırken faiz talebinin yanlış kurgulanması. Uyarlama davasında talep, mevcut borcun uyarlanması olduğundan, ayrıca "kur farkı faizi" istenmesi çoğu dosyada çelişkili bir talep olarak okunuyor. Dosyalarımızda faiz talebini, ancak uyarlama sonrası belirlenecek yeni edimin ifasında temerrüt doğarsa gündeme getirecek şekilde kurguluyoruz.

İhtarname ve Arabuluculuk Aşamasında Yapılan Usul Hataları

Ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk, uyarlama davalarında da karşımıza çıkıyor. Burada gördüğümüz tipik hata, arabuluculuk başvurusunda talebin "kur farkı alacağı" olarak yazılması, ardından mahkemede "uyarlama" talep edilmesi. Bu uyumsuzluk, dava şartına ilişkin itirazlara kapı aralıyor. Büromuzda arabuluculuk başvuru formunu hazırlarken, dava dilekçesindeki talep sonucuyla birebir örtüşecek şekilde kaleme alıyoruz.

İhtarname aşamasında ise en sık gördüğümüz eksiklik, borçlunun temerrüde düşürülmeden dava açılması ve ardından faiz talebinin reddedilmesi. Uyarlama davası açmadan önce, mevcut sözleşme koşullarıyla ifa talep edilip borçlunun temerrüde düşürülmesi, sonrasında uyarlama talebinin gündeme gelmesi, dosyanın seyrini belirgin biçimde etkiliyor. Bu sıralamayı atlayan dosyalarda mahkeme, uyarlama talebini "henüz doğmamış bir uyuşmazlık" olarak değerlendirebiliyor.

Sözleşmede Uyarlama Kaydı Varsa Öncelik Ona Ait

Dosyalarımızda dikkat ettiğimiz bir diğer kritik nokta, sözleşmede zaten bir uyarlama veya yeniden müzakere kaydı bulunup bulunmadığı. Taraflar sözleşmeye "kur belirli bir oranın üzerinde değişirse taraflar yeniden müzakere eder" gibi bir hüküm koymuşsa, mahkeme öncelikle bu mekanizmanın işletilmesini bekliyor. Bu kaydı gözden kaçırıp doğrudan uyarlama davası açan müvekkillerin dosyalarında, usul ekonomisi gerekçesiyle talebin reddedildiğini görüyoruz. Bu nedenle sözleşmeyi incelerken yalnızca borç ve ödeme maddelerine değil, müzakere ve uyarlama kayıtlarına da ayrı bir başlık açıyoruz.

Sonuç: Uyarlama Davasında Yapılması Gereken İlk Üç İş

Uygulamada edindiğimiz deneyim, altın ve dövize endeksli borçlarda uyarlama davasının bir "son çare" olduğunu gösteriyor. Dosyayı aldığımızda öncelikle borcun niteliğini (TL borcu mu, yabancı para/altın borcu mu) net biçimde tespit ediyoruz. Ardından sözleşmedeki uyarlama ve müzakere kayıtlarını gözden geçirip, varsa bu mekanizmanın işletilip işletilmediğini kontrol ediyoruz. Son olarak, ihtarname ve temerrüt sıralamasını doğru kurup, arabuluculuk başvurusu ile dava dilekçesindeki talebi birebir örtüştürüyoruz. Bu üç adımı atlamadan ilerleyen dosyalarda, hem süreç daha öngörülebilir hale geliyor hem de bilirkişi ve temyiz aşamalarında karşılaştığımız sürprizler azalıyor. Uyarlama davası, teknik bir müdahale davasıdır; bu nedenle sözleşmenin lafzına ve ifa geçmişine hâkim olmadan atılan her adım, dosyayı geri dönüşü zor bir kulvara sokuyor.