Sosyal medya platformları, bireylerin düşüncelerini ifade edebildiği, bilgiye erişimin kolaylaştığı ve toplumsal etkileşimin hız kazandığı dijital kamusal alanlar haline gelmiştir. Ancak bu alanlardaki ifade özgürlüğü, Anayasa'nın 26. maddesi ve ilgili mevzuat hükümleriyle sınırlandırılmıştır. Anayasa'nın 26. maddesi ve AİHS'nin 10. maddesi uyarınca ifade özgürlüğü esas, sınırlama ise istisnadır; sınırlamalar ancak demokratik bir toplumda gerekli ve ölçülü olduğu ölçüde meşru kabul edilir. Özellikle son dönemde sosyal medya gündeminde sıkça yer bulan nefret söylemi içeren paylaşımlar ve bunlara yönelik yürütülen cezai soruşturmalar, ifade özgürlüğü ile ceza hukuku düzenlemelerinin kesiştiği kritik bir noktayı işaret etmektedir. Bu makalede, sosyal medyada işlenen nefret söylemi suçlarının Türk Ceza Hukuku'ndaki (TCK) karşılıkları, yaptırımları ve ilgili yargı kararları ışığında hukuki çerçevesi incelenecektir.

Nefret Söylemi Kavramı ve Türk Ceza Kanunu'ndaki Yeri

Nefret söylemi, bir kişi veya grubu; ırk, din, dil, cinsiyet, cinsel yönelim, engellilik veya etnik köken gibi belirli özelliklerinden dolayı aşağılayan, dışlayan, ayrımcılığa veya şiddete teşvik eden her türlü sözlü, yazılı veya görsel ifade olarak tanımlanabilir. Türk Ceza Kanunu'nda "nefret söylemi" başlıklı müstakil bir suç tipi bulunmamakla birlikte, bu tür içerikler farklı suç tipleri kapsamında değerlendirilmektedir. Bu durum, sosyal medya paylaşımlarının içeriğine göre farklı hükümlerin uygulanabilmesine olanak tanımaktadır. İfade özgürlüğünün sınırları, Anayasa'nın 26. maddesinde, milli güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık ve ahlakın korunması ile başkalarının şöhret ve haklarının korunması amaçlarıyla çizilmiştir. Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 10. maddesi de ifade özgürlüğünü korurken, bu özgürlüğün sınırlarını belirleyen düzenlemeler içermektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), nefret söylemi ve ifade özgürlüğü arasındaki dengeyi kurarken, ifadenin içeriği, bağlamı, yayılma biçimi ve hedef aldığı grubun korunmaya muhtaç olup olmadığı gibi kriterleri dikkate almaktadır (bkz. AİHM'nin Erbakan/Türkiye, Sürek/Türkiye ve Gündüz/Türkiye kararları). AİHM içtihadında ifade özgürlüğü esas, sınırlama ise istisna olarak kabul edilmekte; sınırlamaların demokratik bir toplumda zorunlu bir ihtiyaca cevap vermesi ve ölçülülük ilkesine uygun olması aranmaktadır.

Sosyal Medya Paylaşımlarında Sıkça Görülen İlgili Suç Tipleri ve Yaptırımları

Sosyal medyada nefret söylemi kapsamına giren eylemler, genellikle aşağıdaki TCK maddeleri uyarınca soruşturulmakta ve kovuşturulmaktadır:

TCK Madde 125 - Hakaret: Bir kişinin onur, şeref ve saygınlığına saldırı niteliğinde somut bir fiil veya olgu isnat etmek veya sövmek suretiyle işlenen hakaret suçu, sosyal medyada en sık karşılaşılan suçlardandır. Hakaret suçunun temel cezası, TCK m. 125/1 uyarınca 3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. TCK m. 125/4'te ise hakaretin "basın ve yayın yoluyla" işlenmesi nitelikli hal olarak düzenlenmiş ve cezanın belirli oranda artırılması öngörülmüştür. Sosyal medya paylaşımlarının doğrudan "basın ve yayın yoluyla" işlenmiş sayılıp sayılmayacağı konusunda Yargıtay içtihadı henüz yerleşiklik kazanmamış olup, somut olayın özelliklerine göre değerlendirme yapılmaktadır. Ayrıca, hakaret suçunun soruşturulması kural olarak mağdurun şikayetine bağlıdır (TCK m. 131).

TCK Madde 216 - Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik veya Aşağılama: Nefret söylemi denilince akla gelen temel maddedir. TCK m. 216/1'de, halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya etnik köken bakımından farklı kesimlerini alenen aşağılama; TCK m. 216/2'de ise halkın bir kesimini diğerine karşı kin ve düşmanlığa alenen tahrik etme suç olarak düzenlenmiştir. Her iki fıkra için de öngörülen ceza, 6 aydan 3 yıla kadar hapis cezasıdır. Yargıtay, sosyal medyada bir etnik grubu hedef alan ve şiddeti normalleştiren ifadelerin bu madde kapsamında suç oluşturabileceğine dair kararlar vermiştir. Öğretide ve yargı uygulamasında, TCK m. 216/2 bakımından suçun oluşabilmesi için eylemin kamu düzenini bozmaya elverişli olması, yani somut tehlike yaratması aranmakta; TCK m. 216/1 bakımından ise aşağılama fiilinin gerçekleşmesi yeterli görülmekle birlikte aleniyet unsuru da aranmaktadır. Somut tehlike ve soyut tehlike ayrımı, uygulamada suçun kapsamının belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

TCK Madde 299 - Cumhurbaşkanına Hakaret: Cumhurbaşkanına alenen hakaret edilmesi suçunu düzenler. Suçun temel şekli için 1 yıldan 4 yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Anayasa Mahkemesi ve AİHM içtihadı, siyasi figürlere yönelik eleştirinin sınırlarının geniş yorumlanması gerektiğini, kamu görevlilerinin ve siyasetçilerin eleştiriye karşı daha geniş bir hoşgörü eşiğine tabi olduğunu vurgulamaktadır. Bu kapsamda, sert, kırıcı hatta rahatsız edici nitelikteki eleştiriler, somut bir fiil isnadı veya sövme boyutuna ulaşmadığı sürece ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilmektedir. Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru kararlarında ve AİHM'nin Türkiye aleyhine verdiği ihlal kararlarında, ifade özgürlüğünün korunması yönünde önemli tespitler yer almaktadır. Bu suç bakımından da ifade özgürlüğü ile kişilik haklarının korunması arasındaki dengenin her somut olayda ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

5651 Sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun: Bu kanun, internet ortamındaki yayınların düzenlenmesi ve içeriğin kontrolü ile ilgili önemli hükümler içermektedir. 5651 sayılı Kanun, 2020 yılında 7253 sayılı Kanun ile önemli ölçüde değiştirilmiştir. Bu değişikliklerle, sosyal ağ sağlayıcılarına Türkiye'de temsilci bulundurma yükümlülüğü getirilmiş; temsilci bulundurmayan sağlayıcılara yönelik idari para cezası, reklam yasağı ve bant daraltma gibi yaptırımlar öngörülmüştür. Ayrıca, içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararlarına ilişkin usuller, veri saklama yükümlülükleri ve başvuru mekanizmaları yeniden düzenlenmiştir. Nefret söylemi içeren içeriklerin tespiti, kaldırılması ve erişimin engellenmesi konusunda yetkili mercilere ve platformlara çeşitli sorumluluklar yüklenmiştir.

Soruşturma ve Kovuşturma Süreci

Sosyal medyada nefret söylemi içeren bir paylaşım tespit edildiğinde, mağdur veya herhangi bir vatandaşın şikayeti üzerine ya da Cumhuriyet savcılığı tarafından re'sen soruşturma başlatılabilir. Soruşturma aşamasında, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri uygulanır. CMK m. 160 vd. uyarınca Cumhuriyet savcısı, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için delillerin toplanmasını ve muhafazasını sağlamakla yükümlüdür. İnternet ortamındaki delillerin kolayca kaybolabilme (değiştirilebilme veya silinebilme) ihtimali nedeniyle, savcılık özellikle CMK'nın 160 vd. maddeleri kapsamında delil tespiti ve muhafazası için gerekli işlemleri yapar; gerektiğinde CMK m. 66 vd. hükümlerine göre bilirkişi incelemesi yoluna başvurabilir. Bu kapsamda, ilgili sosyal medya platformunun yurt dışında olması durumunda, uluslararası adli yardım talebinde bulunulabilir veya bilirkişi incelemesi yoluyla ekran kaydı (screen recording) gibi dijital deliller toplanabilir.

Soruşturma sonucunda yeterli şüphe oluşması halinde, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek kamu davası açabilir. Tutuklama gibi koruma tedbirleri, ancak CMK'da öngörülen koşulların (kuvvetli suç şüphesi ve bir tutuklama nedeninin varlığı) somut olayda gerçekleşmesi halinde ve ölçülülük ilkesi gözetilerek uygulanabilir. Tutuklama kararı verilirken, suçun niteliği, delil durumu, kaçma veya delilleri karartma şüphesi gibi hukuki ölçütler dikkate alınır. Sanık, soruşturmanın her aşamasında bir avukat aracılığıyla hukuki savunma hakkını kullanabilir. Ayrıca, CMK'nın 135. maddesi uyarınca telekomünikasyon yoluyla iletişimin denetlenmesi tedbirine başvurulabilir; ancak bu tedbir sosyal medya içeriğinin doğrudan denetlenmesi anlamına gelmemekte olup, yalnızca kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde ve belirli suçlarla sınırlı olarak uygulanabilmektedir.

Yargıtay İçtihatları ve Güncel Yaklaşımlar

Yargıtay, sosyal medya ve nefret söylemi konusundaki kararlarında ifade özgürlüğü ile toplum barışı ve bireylerin kişilik haklarının korunması arasında bir denge arayışı içerisindedir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili ceza dairelerinin kararlarında, siyasi eleştiri ile kişisel hakaret arasındaki farka dikkat çekilmekte; sert ve hatta kırıcı olabilen siyasi eleştirilerin, somut bir fiil isnat edilmediği veya sövme boyutuna ulaşmadığı sürece suç oluşturmayabileceği belirtilmektedir. Ancak, bir sosyal grubu hedef alan ve onları aşağılayıcı nitelikteki genel ifadelerin TCK m. 216 kapsamında suç teşkil edebileceği yönünde kararlar da bulunmaktadır. Yargıtay kararları, nefret söylemi içeren paylaşımların "aleniyet" unsuru taşıyıp taşımadığı konusunda da yol göstericidir. Aleniyet değerlendirmesinde, paylaşımın yapıldığı hesabın gizlilik ayarları, takipçi sayısı, paylaşımın erişilebilirliği ve yayılma biçimi gibi kriterler dikkate alınmaktadır. Herkese açık profillerdeki paylaşımlar genellikle aleniyet kriterini sağlamış kabul edilmekle birlikte, her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.

Son dönemde Yargıtay, ifade özgürlüğü ile nefret söylemi arasındaki dengeyi kurmaya yönelik içtihatlar geliştirmektedir. Bu kapsamda, nefret söyleminin sınırlarının belirlenmesi, suçun unsurlarının değerlendirilmesi ve cezaların bireyselleştirilmesi gibi konularda kararlar verilmektedir. Yargıtay'ın güncel içtihatları, sosyal medya platformlarının kullanım şekilleri, paylaşımların yayılma hızı ve etkileri gibi faktörleri de dikkate almaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru kararları ve AİHM içtihadı da, ifade özgürlüğünün korunması yönünde Türk yargı uygulamasına yol gösterici niteliktedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Sosyal medya, hızlı iletişimin ve fikir alışverişinin merkezi olmanın yanı sıra, nefret söylemi gibi toplumsal tahammülsüzlüğü besleyen içeriklerin de yayılabildiği bir ortamdır. Türk Ceza Hukuku, bu tür eylemleri hakaret, halkı kin ve düşmanlığa tahrik gibi çeşitli suç tipleri ile caydırmayı amaçlamaktadır. Hukuki süreçler, dijital delillerin özellikleri dikkate alınarak yürütülmekte; ifade özgürlüğü ile korunması gereken diğer hukuki değerler arasında ölçülülük ilkesi çerçevesinde hassas bir dengenin kurulması hedeflenmektedir.

Bireylerin sosyal medya kullanımında, eleştiri sınırlarını aşmamaya, somut ve doğrulanabilir bilgiler paylaşmaya ve başkalarının temel haklarına saygı göstermeye özen göstermesi büyük önem taşımaktadır. Nefret söylemi kapsamında değerlendirilebilecek bir paylaşım nedeniyle hukuki soruşturma ile karşılaşılması durumunda ise, sürecin en başından itibaren mevzuat çerçevesinde hareket etmek ve deneyimli bir hukuk ekibinden profesyonel hukuki danışmanlık almak, hakların etkin bir şekilde korunması için kritik bir adımdır. Unutulmamalıdır ki, dijital dünyada yapılan her paylaşım, gerçek dünyadaki hukuki sorumlulukları da beraberinde getirmektedir.