Sosyal Medyada Nefret Söylemi ve Türk Ceza Hukuku Kapsamı

Günümüz dijital çağında sosyal medya platformları, bireylerin düşüncelerini ifade etme ve kamuoyu oluşturma araçları olarak önemli bir rol oynamaktadır. Ancak bu özgürlük alanı, zaman zaman nefret söylemi gibi hukuka aykırı eylemlerin yayılmasına da zemin hazırlayabilmektedir. Sosyal medya üzerinden gerçekleştirilen paylaşımlar nedeniyle yürütülen soruşturmalar, konunun hem toplumsal hem de hukuki boyutlarını gündeme getirmektedir. Bu makalede, sosyal medyada işlenen nefret söylemi niteliğindeki eylemlerin Türk Ceza Hukuku'ndaki (TCK) karşılığı, öngörülen yaptırımlar ve ifade özgürlüğü ile olan sınırları, ilgili mevzuat ve yargı içtihatları ışığında incelenecektir.

Nefret Söylemi Kavramı ve Türk Ceza Kanunu'ndaki Yeri

Nefret söylemi, bir kişi veya grubu; ırk, din, dil, etnik köken, cinsiyet, cinsel yönelim, engellilik gibi belirli özelliklerinden dolayı hedef alan, aşağılayan, tehdit eden veya şiddete teşvik eden ifadeler olarak tanımlanabilir. Türk Ceza Kanunu'nda "nefret söylemi" başlıklı müstakil bir suç tipi bulunmamakla birlikte, bu eylemler çeşitli maddeler kapsamında cezalandırılmaktadır. Sosyal medya paylaşımlarında en sık karşılaşılan ve nefret söylemi ile bağlantılı suç tipleri arasında TCK'nın 125. maddesinde düzenlenen hakaret, 216. maddesinde yer alan halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama ve 122. maddesinde düzenlenen nefret ve ayrımcılık suçları öne çıkmaktadır.

TCK'nın 216. maddesi iki ayrı fıkrada düzenlenmiştir. Birinci fıkra, halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini diğerine karşı kin veya düşmanlığa alenen tahrik etmeyi; ikinci fıkra ise halkın bir kesimini sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip diğer bir kesim aleyhine alenen aşağılamayı suç olarak tanımlamaktadır. Her iki fıkrada da kamu barışının açık ve yakın bir tehlikeye maruz bırakılması aranmaktadır (TCK m. 216/1, 2).

TCK'nın 122. maddesi, 6529 sayılı Kanun ile 2014 yılında değiştirilmiş ve "Ayrımcılık" başlığı yerine "Nefret ve ayrımcılık" başlığı altında yeniden düzenlenmiştir. Buna göre dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle; bir kişiye kamuya arz edilmiş olan bir taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini veya kiraya verilmesini, bir kişinin kamuya arz edilmiş belirli bir hizmetten yararlanmasını, bir kişinin işe alınmasını, bir kişinin olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını engelleyen kimse, TCK m. 122 uyarınca cezalandırılır.

Nefret söylemi içeren paylaşımlar, aynı zamanda 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun kişiliğin korunmasına ilişkin hükümleri (m. 23 vd.) uyarınca kişilik haklarına saldırı teşkil edebilir ve bu nedenle manevi tazminat davalarına konu olabilir. Ayrıca, 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun kapsamında içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi gibi tedbirler gündeme gelebilir.

Sosyal Medya Paylaşımlarının Hukuki Niteliği ve İspat Sorunu

Sosyal medyada yapılan bir paylaşımın nefret söylemi kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, somut olayın özelliklerine göre belirlenir. Paylaşımın içeriği, kullanılan dilin üslubu, hedef kitlenin genişliği ve kamu düzeni üzerinde yaratabileceği etki göz önünde bulundurulur. Yargıtay içtihatlarında, sosyal medya hesaplarının "aleniyet" şartını taşıdığı ve buradaki paylaşımların geniş kitlelere ulaşma potansiyeli nedeniyle ceza hukuku açısından ayrıca değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

İspat konusunda dijital deliller (ekran görüntüleri, video kayıtları, IP adresi tespiti, platform sağlayıcısından alınan bilgiler) büyük önem taşımaktadır. Cumhuriyet savcılığı, şikâyet üzerine veya re'sen harekete geçerek ilgili sosyal medya platformlarından veri talep edebilmekte ve bu verileri soruşturma dosyasında delil olarak kullanabilmektedir.

5651 sayılı Kanun'da içerik sağlayıcı, yer sağlayıcı ve erişim sağlayıcı kavramları birbirinden ayrılmıştır. Kanun'un 9. maddesi, içeriği nedeniyle kişilik haklarının ihlal edildiğini iddia eden kişilere, içerik sağlayıcıya doğrudan başvurma ve gerekirse sulh ceza hâkimliğinden içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi kararı talep etme imkânı tanımaktadır. Kanun'un 8. maddesi kapsamında ise belirli suçlar bakımından re'sen erişimin engellenmesi kararı verilebilir; 9/A maddesi ise gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi usulünü düzenlemektedir. Yer sağlayıcı ve içerik sağlayıcının yükümlülükleri Kanun'un 5. ve 6. maddelerinde ayrıca düzenlenmiştir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 134. maddesi, bilişim sistemleri, bilgisayar kütükleri ve veri taşıyıcılarında arama ve kopyalama yoluyla delil elde edilmesini düzenlemektedir. 2020 yılında yapılan değişiklik sonrası madde, kural olarak el koyma yerine kopyalama esasını benimsemekte; el koyma yalnızca kopyalamanın mümkün olmadığı veya delil elde etme amacının başka türlü gerçekleştirilemeyeceği hâllerde istisnai olarak öngörülmektedir.

İfade Özgürlüğü ile Nefret Söylemi Arasındaki Denge

Anayasa'nın 26. maddesi ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü, demokratik toplumun vazgeçilmez unsurlarındandır. Ancak bu özgürlük sınırsız değildir. Anayasa'nın aynı maddesi, ifade özgürlüğünün; millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabileceğini öngörmektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, nefret söylemi ve şiddete teşvik niteliğindeki ifadelerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. maddesi kapsamında korunmadığı kabul edilmektedir. Bu bağlamda AİHM, Handyside/Birleşik Krallık (Başvuru No: 5493/72, 07.12.1976) kararında ifade özgürlüğünün sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri ortaya koymuş; Perinçek/İsviçre (Başvuru No: 27510/08, Büyük Daire, 15.10.2015) kararında ise tarihsel bir olayın inkârına ilişkin ifadelerin cezalandırılmasının Sözleşme'nin 10. maddesiyle bağdaşmadığı sonucuna varmıştır. Bu karar, nefret söylemi içtihadından farklı bir bağlamda (tarihsel olayın inkârı) verilmiş olup, nefret söylemine ilişkin doğrudan bir emsal niteliği taşımamaktadır. Nefret söylemine ilişkin AİHM içtihadı bakımından örneğin Erbakan/Türkiye (Başvuru No: 59405/00, 06.07.2006) ve Sürek/Türkiye (No. 1) (Başvuru No: 26682/95, Büyük Daire, 08.07.1999) kararları yol gösterici niteliktedir.

Dolayısıyla, bir eleştiri ile nefret söylemi arasındaki ayrım, hukuki değerlendirmenin odak noktasını oluşturur. Siyasi veya ideolojik eleştiriler, sert bir dille yapılsa dahi, somut olayın koşullarına göre ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilirken; bir grubu doğrudan hedef alan, insan onurunu zedeleyen ve şiddeti teşvik eden söylemler ceza hukukunun konusu hâline gelebilir. Bu ayrımın yapılmasında, ifadenin bağlamı, hitap ettiği kitle, kullanılan dil ve toplumda yaratması muhtemel etki dikkate alınır.

Yargıtay'ın Konuya İlişkin Yaklaşımı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili ceza daireleri, sosyal medya kaynaklı nefret söylemi vakalarında suçun unsurlarının oluşup oluşmadığını titizlikle incelemekte; paylaşımın bağlamını, hedef kitlesini ve toplumda yarattığı etkiyi değerlendirmektedir. Uygulamada, belirli bir gruba yönelik aşağılayıcı ve düşmanlığı körükleyici nitelikteki sürekli paylaşımların TCK m. 216 kapsamında suç oluşturabileceği; buna karşılık sanat eseri, akademik çalışma veya eleştirel nitelik taşıyan, toplumda nefret veya düşmanlık yaratma amacı gütmeyen ifadelerin cezalandırılmaması gerektiği yönünde kararlar bulunmaktadır. Mahkemeler, her somut olayı kendi koşulları içinde değerlendirmek suretiyle takdir yetkisini kullanmaktadır.

Uygulamada karşılaşılan Yargıtay kararlarına ilişkin güncel künye bilgileri, karar arama sistemleri (Yargıtay Karar Arama, UYAP) üzerinden doğrulanarak incelenmelidir.

Müşteki ve Sanık Açısından Süreç ve Hukuki Yardım

Sosyal medyada maruz kaldığı paylaşımın nefret söylemi içerdiğini düşünen mağdurlar, bulundukları yer Cumhuriyet Başsavcılığı'na suç duyurusunda bulunabilir veya şikâyetçi olabilirler. Şikâyet, ceza muhakemesi bakımından Cumhuriyet Başsavcılığı'na yapılır; sulh ceza hâkimliği soruşturma mercisi değildir. Sulh ceza hâkimliği, yalnızca kanunda açıkça öngörülen hâllerde (örneğin 5651 sayılı Kanun kapsamında içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi kararı, CMK kapsamında koruma tedbirleri) karar verme yetkisine sahiptir.

Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcılığı dijital delilleri toplar ve gerekli görürse sosyal medya şirketlerinden bilgi talebinde bulunur. Soruşturma sonucunda kamu davası açılması hâlinde sanık hakkında yargılama başlar. Hem mağdur (müşteki) hem de sanık konumundaki kişilerin, teknik detaylar içeren bu süreçte ceza hukuku alanında deneyimli bir avukattan profesyonel hukuki danışmanlık almaları önem taşımaktadır. Avukat; müvekkilinin haklarının korunmasına, delillerin toplanmasına ve sunulmasına rehberlik eder ve yasal süreç boyunca etkili bir savunma veya takip stratejisi oluşturulmasına katkı sağlar.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 231. maddesinde düzenlenmiştir; TCK'nın 51. maddesi ise cezanın ertelenmesine ilişkin hükümleri içermektedir. HAGB kararına karşı, CMK m. 231/12 uyarınca itiraz yolu açıktır. Mağdurun HAGB kararına itiraz hakkı bulunmaktadır.

Sonuç ve Değerlendirme

Sosyal medya, bireysel ifadenin güçlü bir aracı olmakla birlikte, toplumsal barışı ve bireylerin temel haklarını tehdit eden nefret söyleminin yayılmasına da imkân verebilmektedir. Türk Ceza Hukuku, bu tür eylemleri hakaret, halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama ve nefret ve ayrımcılık suçları çerçevesinde öngörülen yaptırımlarla önlemeyi amaçlamaktadır. Ancak cezai yaptırımların uygulanmasında, ifade özgürlüğü ile toplumun korunması gereken diğer değerleri arasında hassas bir dengenin gözetilmesi esastır. Yargı organları, her somut olayı kendi bağlamında, Anayasa'nın 26. ve 13. maddeleri ile AİHS'in 10. maddesi ve AİHM içtihatları ışığında değerlendirmek durumundadır. Sosyal medya kullanıcılarının dijital iletişimin sorumluluklarının farkında olarak hareket etmesi ve hukuki sınırları aşan nefret söylemlerinden kaçınması, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. Bu konuda toplumsal farkındalığın artırılması ve medya okuryazarlığı eğitimlerinin yaygınlaştırılması da atılabilecek adımlar arasındadır. Ayrıca sosyal medya platformlarının, nefret söylemi ile mücadelede etkin politikalar geliştirmesi ve bu tür içeriklerin tespit edilip kaldırılması konusunda gerekli özeni göstermesi beklenmektedir.