Ticari Sözleşmelerde Uyuşmazlık Öncesi Büromuzda Kontrol Ettiğimiz Kritik Maddeler

Ticari sözleşmeler çoğu zaman kurulduğu gün değil, taraflardan biri temerrüde düştüğünde veya ekonomik koşullar değiştiğinde gerçek anlamını gösteriyor. Büromuza gelen ticari uyuşmazlık dosyalarının önemli bir kısmında, ihtilafın esasından önce sözleşmenin kendi metni bize yol haritası sunuyor. Ancak uygulamada görüyoruz ki, imza aşamasında "standart" kabul edilip geçilen bazı maddeler, uyuşmazlık anında tarafların elini kolunu bağlıyor. Bu yazıda, dava açılmadan önce dosyayı incelerken öncelikle baktığımız ve müvekkillerimizi en sık zorlayan maddeleri, kendi dosya deneyimimizden hareketle ele alıyoruz.

1. Uyuşmazlık Çözüm Yolu ve Yetkili Mahkeme Kayıtları

Somut olayda ilk baktığımız madde, sözleşmedeki yetki ve tahkim kaydıdır. Uygulamada en sık karşılaştığımız hata, yetkili mahkemenin "tarafların merkezinin bulunduğu yer mahkemeleri" gibi muğlak ifadelerle bırakılması. Bu tür bir ifade, 6100 sayılı HMK'nın 17. maddesi kapsamında yetki sözleşmesinin geçerliliği tartışmasını doğuruyor ve daha dava açılmadan usul itirazıyla karşılaşıyoruz.

İkinci tipik sorun, tahkim kaydı ile mahkeme yetkisinin aynı sözleşmede çelişkili biçimde düzenlenmesi. Bir maddede tahkim, başka bir maddede mahkeme yetkisi öngörüldüğünde, tahkim şartının varlığı ve kapsamı ciddi biçimde tartışmalı hale geliyor. Dosyalarımızda bu çelişkiyi gördüğümüzde, önce tahkim itirazının süresinde yapılıp yapılmadığını, ardından tahkim şartının kapsamına hangi uyuşmazlıkların girdiğini ayrı ayrı değerlendiriyoruz. Çünkü yanlış tercih, dosyanın yıllarca süren bir yetki tartışmasına hapsolması anlamına geliyor.

2. Temerrüt, İhtar ve Fesih Mekanizması

Sözleşmenin fesih maddesi, uygulamada en çok yanlış okunan bölüm. Pek çok sözleşmede "temerrüt halinde diğer taraf sözleşmeyi derhal feshedebilir" gibi geniş ifadeler yer alıyor. Ancak Türk Borçlar Kanunu'nun 123 ve devamı maddeleri uyarınca, karşı tarafa uygun bir süre verilmesi ve ihtarın usulüne uygun yapılması kural olarak gerekiyor. Sözleşmede bu süreden açıkça feragat edildiğine dair bir hüküm yoksa, doğrudan fesih işlemi haksız fesih sonucunu doğurabiliyor.

Büromuzda dosyayı alırken önce şu soruyu soruyoruz: Müvekkilimiz ihtarı hangi kanalla gönderdi, tebliğ tarihi ne, sözleşmede bildirim için öngörülen şekil şartına uyuldu mu? Uygulamada sık gördüğümüz hata, sözleşmede noter kanalıyla bildirim öngörülmüşken e-posta veya kargo ile ihtar gönderilmesi. Bu durumda ihtarın geçerliliği tartışmalı hale geliyor ve fesih tarihi ile temerrüt tarihi arasındaki fark, faiz ve cezai şart hesaplamasını doğrudan etkiliyor.

3. Cezai Şart ve Götürü Tazminat Maddelerinin Sınırları

Cezai şart, ticari sözleşmelerde en çok ihtilaf doğuran maddelerden biri. Uygulamada, cezai şartın hem ifanın yerine geçecek şekilde hem de ifa ile birlikte talep edilebileceği yönünde kaleme alınmış maddelerle karşılaşıyoruz. TBK'nın 179. maddesi çerçevesinde bu iki seçeneğin aynı anda öngörülmesi, hangi talebin ileri sürülebileceği konusunda belirsizlik yaratıyor.

Ayrıca cezai şartın fahiş olup olmadığı, uygulamada mahkemelerin dosya bazında değerlendirdiği bir konu. Büromuzda cezai şart maddesini incelerken, sözleşmenin toplam bedeli ile cezai şart arasındaki oranı, cezai şartın hangi edime bağlandığını ve tarafların tacir sıfatı taşıyıp taşımadığını ayrı ayrı not ediyoruz. Zira tacirler arasındaki cezai şartın indirilmesi talebi, uygulamada tüketici işlemlerine göre daha dar yorumlanıyor.

4. Mücbir Sebep Tanımının Sözleşmeye Özgü Kurulması

Mücbir sebep maddeleri çoğu sözleşmede neredeyse birbirinin kopyası biçimde yer alıyor: deprem, sel, savaş, salgın. Ancak uygulamada ihtilafın gerçek kaynağı, bu genel listenin sektöre özgü riskleri kapsayıp kapsamadığı. Tedarik zinciri kaynaklı gecikmeler, döviz kuru dalgalanmaları veya idari izin süreçlerindeki uzamalar, genel mücbir sebep tanımının dışında kalıyor ve taraflar bu boşlukta karşı karşıya geliyor.

Dosyalarımızda mücbir sebep maddesini değerlendirirken, sözleşmenin "mücbir sebep" tanımına hangi halleri açıkça dahil ettiğini, ispat yükünün kime ait olduğunu ve bildirim süresinin kaç gün olarak öngörüldüğünü kontrol ediyoruz. Uygulamada sık gördüğümüz hata, mücbir sebebin varlığını ispatlayan belgelerin süresinde karşı tarafa bildirilmemesi nedeniyle bu def'inin ileri sürülemez hale gelmesi.

5. Sorumluluk Sınırlaması ve Muafiyet Kayıtları

Sorumluluk sınırlaması maddeleri, özellikle yazılım, lojistik ve tedarik sözleşmelerinde yoğunlaşıyor. Uygulamada karşılaştığımız tipik sorun, sözleşmenin bir maddesinde sorumluluğun belirli bir tutarla sınırlandırılması, başka bir maddesinde ise sınırsız sorumluluk öngörülmesi. Bu çelişki, hangi maddenin öncelikli uygulanacağı sorusunu doğuruyor.

Ayrıca dolaylı zararlar, kâr kaybı ve veri kaybı gibi kalemlerin sorumluluk kapsamı dışında bırakılması, uyuşmazlık anında tazminat talebinin ciddi biçimde daralmasına yol açıyor. Büromuzda bu tür maddeleri incelerken, sınırlamanın hangi edimlere ilişkin olduğunu, ağır ihmal ve kast halinde sınırlamanın geçerli olup olmadığını ve sınırlamanın tazminat davasında ileri sürülüp sürülemeyeceğini ayrı ayrı değerlendiriyoruz.

6. Rekabet Yasağı ve Gizlilik Hükümlerinin Kapsamı

Rekabet yasağı, özellikle ortaklık ve distribütörlük ilişkilerinde uyuşmazlığın merkezine yerleşiyor. Uygulamada gördüğümüz hata, yasağın süre, yer ve konu bakımından sınırsız bırakılması. Bu durumda yasak, uygulamada mahkemelerce ölçüsüz kabul edilerek kısmen geçersiz sayılabiliyor ve müvekkilin korunmak istediği menfaat bu kez de geçersizlik nedeniyle zarar görüyor.

Gizlilik hükümlerinde ise sık karşılaştığımız sorun, "ticari sır" tanımının sözleşmede yapılmamış olması. Hangi bilginin gizli olduğu, ihlal halinde cezai şartın nasıl hesaplanacağı ve gizlilik yükümlülüğünün sözleşme sona erdikten sonra ne kadar süre devam edeceği belirsiz kalıyor. Dosyalarımızda bu belirsizliği, ihlal iddiasının ispatını zorlaştıran temel etkenlerden biri olarak not ediyoruz.

7. Sözleşme Değişikliği, Devir ve Uyarlama Kayıtları

Ticari ilişkilerde tarafların değişmesi veya edimin koşullarının değişmesi sık yaşanıyor. Sözleşmede değişiklik ve devir için öngörülen şekil şartı, uygulamada gözden kaçan bir başka kritik nokta. Sözlü mutabakatla yapılan değişiklikler, sonradan taraflardan birinin bu değişikliği inkâr etmesi halinde ispat sorunu doğuruyor.

Uyarlama konusunda ise sözleşmede açık bir uyarlama kaydı bulunup bulunmadığı, uyuşmazlık anında belirleyici oluyor. TBK'nın 138. maddesi kapsamında uyarlama talebi, sözleşmede öngörülen bir mekanizma yoksa daha dar koşullarda değerlendiriliyor. Büromuzda, özellikle uzun süreli tedarik ve hizmet sözleşmelerinde uyarlama kaydının varlığını, hangi ölçüte bağlandığını ve yeniden müzakere yükümlülüğü öngörülüp öngörülmediğini ayrıca inceliyoruz.

Uygulamada Birlikte Değerlendirdiğimiz Noktalar

Yukarıdaki maddeler tek tek önemli olmakla birlikte, uygulamada sözleşmeyi bir bütün olarak okumak gerekiyor. Tanımlar bölümünde yer alan bir kavramın, sorumluluk maddesinde farklı anlamda kullanılması; cezai şart maddesinin fesih maddesiyle çelişmesi; yetki kaydının tahkim kaydıyla çakışması gibi durumlar, tek başına bir maddeyi okumakla görülemeyen sorunlar. Dosyalarımızda bu nedenle sözleşmeyi madde madde değil, ihtilaf senaryosu üzerinden baştan sona okuyoruz.

Bir diğer pratik nokta, sözleşmenin eki niteliğindeki belgeler. Teklif formları, teknik şartnameler, sipariş formları ve yazışmalar, sözleşmenin ayrılmaz parçası haline geldiğinde çelişkili hükümler doğurabiliyor. Uygulamada sık gördüğümüz hata, sözleşme metni ile ekleri arasındaki öncelik sırasının sözleşmede açıkça düzenlenmemiş olması.

Sonuç: Uyuşmazlık Doğmadan Önce Yapılması Gerekenler

Ticari sözleşmelerde uyuşmazlık öncesi yapılacak kontrol, dava sürecinin seyrini doğrudan etkiliyor. Uygulamada gördüğümüz kadarıyla, ihtilaf çıktıktan sonra sözleşmeye dönüp "bu madde aslında ne diyor" sorusunu sormak, çoğu zaman geç kalınmış bir adım oluyor. Bu nedenle sözleşmenin imza aşamasında olduğu kadar, ilişki devam ederken de belirli aralıklarla gözden geçirilmesi gerekiyor.

Somut olarak önerdiğimiz yaklaşım şu: Sözleşmenin uyuşmazlık çözüm yolu, temerrüt ve fesih, cezai şart, mücbir sebep, sorumluluk sınırlaması, rekabet yasağı ve uyarlama maddelerini ayrı bir kontrol listesi olarak ele almak; eklerle birlikte bütünlük içinde okumak; ve ilişki sırasında yapılan her değişikliği sözleşmede öngörülen şekil şartına uygun biçimde belgelemek. Bu adımlar, uyuşmazlık doğduğunda dosyanın esasına odaklanmayı mümkün kılıyor ve usul tartışmalarında zaman kaybını azaltıyor.

Büromuz olarak ticari sözleşme incelemelerinde bu maddeleri dosya bazında değerlendiriyor, mevzuat çerçevesinde hukuki hakların korunmasına yönelik danışmanlık sunuyoruz. Her sözleşmenin kendine özgü ticari ilişkiyi yansıttığı gerçeğinden hareketle, genel şablonlardan ziyade dosyaya özgü değerlendirme yapılması gerektiğini uygulamada sıkça gözlemliyoruz.