Büromuza son dönemde gelen dosyalar arasında, açık denizde insani yardım taşıyan bir gemiye yönelik saldırı iddialarına ilişkin hukuki değerlendirme talepleri belirgin şekilde artmış durumda. Bu tür dosyalarda ilk bakışta akla gelen soru "kim yargılayacak" olsa da, uygulamada asıl düğüm noktası bundan önce başlıyor: hangi devletin ceza yargı yetkisi hangi bağlantı noktasına dayanıyor ve bu bağlantı noktası soruşturma başlatmaya yeterli mi? Deniz hukuku, ceza hukuku ve devletlerarası yetki kurallarının üst üste bindiği bu alanda, dosyayı klasik bir "suç yeri" mantığıyla ele almak neredeyse her zaman yanlış sonuç veriyor.

Bayrak devleti yetkisi neden ilk kapı

Uygulamada ilk baktığımız husus, geminin hangi devletin bayrağını taşıdığı ve o devletin olay anında bayrak devleti olarak egemenlik yetkisini kullanıp kullanmadığıdır. Açık denizde bir gemi, kural olarak bayrak devletinin münhasır yargı yetkisine tabidir. Bu, soruşturmanın "başka ülkede başlaması" değil, öncelikle bayrak devletinin kendi iç hukukunda bir ceza soruşturması açıp açmadığı sorusunu gündeme getirir.

Dosyalarda sık gördüğümüz hata, müvekkillerin ya da ilgili tarafların doğrudan Türkiye'de suç duyurusunda bulunarak süreci başlatması ve bayrak devletinin tutumunu hiç yoklamamasıdır. Oysa bayrak devleti ya soruşturmayı açıp yürütüyor olur, ya da "yeterli delil yok, kovuşturmaya yer yok" diyerek kapatır. Bu iki ihtimalde de Türkiye'deki savcının önüne gelen dosyanın seyri tamamen farklı olur. Bayrak devletinin pasif tutumu, bazı hâllerde yetki çatışmasını değil, yetki boşluğunu doğurur; bu boşluk ise evrensel yargı ya da pasif kişilik ilkesi gibi ek bağlantı noktalarını devreye sokar.

Pasif kişilik ve mağdurun vatandaşlığı

Türk hukukunda ceza yargı yetkisinin temel taşlarından biri, mağdurun Türk vatandaşı olması hâlinde belli koşullarla Türkiye'de soruşturma yürütülebilmesidir. Burada uygulamada en çok takıldığımız nokta şu: mağdurun vatandaşlığı tek başına yetki vermez; failin Türkiye'de bulunması, iadenin mümkün olmaması ya da suçun Türk kanunlarına göre de suç teşkil etmesi gibi ek koşullar devreye girer.

Pratikte savcılık, bu koşulları değerlendirirken dosyayı sıklıkla "yetkisizlik" gerekçesiyle kapatma eğiliminde oluyor. Bu karara karşı itiraz ederken, salt mağdurun vatandaşlığını öne sürmek yeterli olmuyor. Failin kimliği, konumu ve Türkiye'ye gelip gelmediği gibi somut verilerle desteklenmiş bir yetki argümanı kurmak gerekiyor. Aksi hâlde itiraz, usul tartışmasına sıkışıp kalıyor.

Evrensel yargı ve uluslararası soruşturma mekanizmaları

Silahlı çatışma bölgelerine insani yardım taşıyan gemilere saldırı, bazı hâllerde savaş suçu ya da insanlığa karşı suç kapsamında değerlendirilebilecek fiillerle kesişiyor. Bu tür fiillerde evrensel yargı ilkesi gündeme gelebiliyor; ancak uygulamada evrensel yargı, sanıldığı kadar geniş bir kapı değil. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili hükümleri ve iç hukuka aktarım biçimi belirleyici oluyor.

Büromuzun deneyiminde, bu dosyalarda iki paralel süreç yürüyor: bir yanda bayrak devletinin ya da olayın gerçekleştiği bölge üzerinde yetkili devletin soruşturması, diğer yanda uluslararası soruşturma mekanizmaları. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yargı yetkisi, ilgili devletin taraf olup olmamasına ya da bir durumu Mahkeme'ye sevk edip etmemesine bağlı. Bu nedenle "uluslararası mahkemeye gidelim" refleksi, dosyanın gerçek seyrini değiştirmiyor; önce hangi mekanizmanın fiilen çalıştığını tespit etmek gerekiyor.

Delil zinciri ve gemi üzerindeki inceleme

Bu tür olaylarda en kritik pratik sorun delil zincirinin kopmasıdır. Gemi hasarı, yara izleri, seyir kayıtları, gemi jurnali, otomatik tanımlama sistemi verileri ve mürettebat beyanları, olaydan sonra hızla değişebiliyor. Uygulamada gördüğümüz tipik hata, geminin limana yanaşmasından sonra yapılan incelemenin "yeterli" sayılması ve olay anındaki fiziki durumun fotoğraf, video ve tanık beyanıyla sabitlenmemesidir.

Bir diğer sorun, mürettebatın farklı ülke vatandaşlarından oluşması ve beyanlarının farklı dillerde alınmasıdır. Tercüme süreçlerinde yapılan hatalar, sonradan beyanların çelişkili görünmesine yol açıyor. Bu nedenle geminin ilk uğradığı limanda, mümkünse bağımsız bir bilirkişi eşliğinde hasar tespiti yaptırmak ve beyanları usulüne uygun şekilde tutanağa geçirmek, sonraki tüm süreçlerin temelini oluşturuyor.

Zararın tazmini ve ceza soruşturmasının kesişimi

İnsani yardım gemisine saldırı iddialarında ceza soruşturması ile tazminat talebi paralel yürüyor. Uygulamada sık karşılaştığımız bir yanılgı, ceza soruşturmasının sonucunun beklenmesi gerektiği yönündeki katı yaklaşım. Oysa gemi hasarı, taşınan yardım malzemesinin zayi olması ve mürettebatın uğradığı zararlar bakımından tazminat talebi, ceza sürecinden bağımsız olarak da ilerleyebiliyor. Ancak burada yetki ve uygulanacak hukuk sorunu yeniden karşımıza çıkıyor: hangi mahkeme, hangi devletin hukukunu uygulayacak?

Bu noktada sıklıkla deniz ticareti hukuku ile ceza hukuku kesişiyor. Taşıma sözleşmesindeki yetki şartı, bayrak devleti, yükleme ve boşaltma limanları gibi unsurlar tazminat davasının yerini belirliyor. Dosyayı sadece ceza boyutuyla ele almak, tazminat talebinin süresinde ve doğru mahkemede ileri sürülmemesine yol açabiliyor.

Uygulamada en sık düştüğümüz tuzaklar

  • Yetki kararını çok erken vermek: Savcılığın yetkisizlik kararı, dosyanın bütününü görmeden verildiğinde, sonradan ortaya çıkan delillerle çelişiyor. Bu nedenle yetki itirazını, delil toplama aşamasıyla birlikte kurgulamak gerekiyor.
  • Uluslararası mekanizmaları "otomatik" saymak: Uluslararası soruşturma mekanizmaları kendiliğinden devreye girmiyor; ilgili devletin tutumu ve sözleşmesel yükümlülükleri belirleyici.
  • Bayrak devletinin soruşturmasını takip etmemek: O ülkedeki soruşturmanın seyri, Türkiye'deki dosyanın kaderini doğrudan etkiliyor.
  • Delil zincirini geç kurmak: Gemi limandan ayrıldıktan sonra hasar tespiti yapmak neredeyse imkânsız hâle geliyor.
  • Ceza ve tazminat süreçlerini birbirine bağlamak: İki süreç paralel yürüyebiliyor; birini diğerinin sonucuna endekslemek, süre kaybına yol açıyor.

Pratikte izlediğimiz yol

Bu tür dosyalarda ilk adım olarak olayın gerçekleştiği bölge, bayrak devleti ve mağdurların vatandaşlık durumunu birlikte haritalandırıyoruz. Ardından hangi devletin soruşturma başlattığını, hangisinin başlatmadığını tespit ediyoruz. Türkiye'de soruşturma açılacaksa, yetki argümanını somut bağlantı noktalarıyla kuruyoruz; sadece "mağdur Türk" demekle yetinmiyoruz.

Delil tarafında, geminin ilk uğradığı limanda bağımsız inceleme yapılmasını sağlamak, mürettebat beyanlarını usulüne uygun aldırmak ve seyir kayıtlarını erken talep etmek önceliğimiz oluyor. Tazminat talebini ise ceza sürecinden bağımsız planlıyoruz; taşıma sözleşmesi ve yetki şartlarını ayrıca değerlendiriyoruz.

Sonuç: ne yapmalı, ne yapmamalı

İnsani yardım gemisine yönelik saldırı iddialarında hukuki süreç, tek bir mahkemenin ya da tek bir devletin soruşturmasıyla sınırlı değil. Bayrak devleti yetkisi, pasif kişilik ilkesi, evrensel yargı ve uluslararası mekanizmalar bir arada değerlendirilmeden sağlıklı bir yol haritası çıkmıyor. Uygulamada en sık yapılan hata, süreci klasik bir "suç yeri" dosyası gibi ele almak; oysa bu dosyaların doğası, çok katmanlı yetki analizi ve erken delil güvencesi gerektiriyor.

Bu tür bir olayla karşılaşıldığında öncelikle olayın gerçekleştiği bölge, bayrak devleti ve mağdurların durumu net şekilde tespit edilmeli; hangi devletin soruşturma başlattığı somut olarak ortaya konmalı. Delil zinciri olaydan hemen sonra kurulmalı, ceza ve tazminat süreçleri paralel planlanmalı. Bu adımlar atılmadan verilen yetki kararları ya da yapılan başvurular, dosyanın ilerleyen aşamalarında ciddi usul sorunlarına yol açıyor. Hukuki süreçlerde atılacak her adımın, o an için "basit bir başvuru" gibi görünse bile ileride dosyanın kaderini belirlediğini unutmamak gerekiyor.